Badanie kału

Kiedy lekarz zleca wykonanie badania?

Istnieje kilka sytuacji, w których badania kału są szczególnie pomocne (czasem wręcz niezbędne) do postawienia rozpoznania choroby. Lekarz zleca wykonanie analizy, gdy podejrzewa:

Jak powinno się prawidłowo pobrać próbkę do badania?

Kał powinien być oddany do umytego i wyparzonego, szerokiego naczynia. W aptekach dostępne są specjalne pojemniczki na kał, które do wieczka mają przytwierdzoną szpatułkę. Przy jej pomocy, ze wspomnianego wcześniej naczynia powinno się pobrać grudkę (średnicy ok. 1-1,5 cm) bądź ok. 2-3 ml treści kałowej, jeśli jest ona płynna i umieścić w pojemniczku.

Materiał do badania od dziecka nie sygnalizującego jeszcze potrzeb fizjologicznych może być pobrany z pieluchy – powinna być to pielucha tetrowa, wyprasowana uprzednio gorącym żelazkiem.

W zależności od rodzaju badania jakie ma być wykonane, zalecenia odnośnie liczby próbek, sposobu oraz czasu ich przechowywania mogą się różnić.

Badanie kału w chorobach zakaźnych przewodu pokarmowego

Podejrzewając choroby zakaźne przewodu pokarmowego lekarz może skierować pacjenta na badania:
- mikrobiologiczne (identyfikujące bakterie i wytwarzane przez nie toksyny, wirusy, grzyby) lub 
- parazytologiczne  (analiza pod kątem obecności pasożytów i złożonych przez nie jaj).  

Kał pobierany jest przed rozpoczęciem leczenia, aby nie doszło do zafałszowania wyniku.

Identyfikacja drobnoustrojów w kale jest również ważna ze względów epidemiologicznych – osoby będące nosicielami chorobotwórczych bakterii (np. z rodzaju Salmonella), czy pasożytów, mimo że same nie dają objawów chorobowych, mogą stanowić zagrożenie dla innych. Stąd ludzie mający zawodowo kontakt z żywnością, pracownicy służby zdrowia, obowiązkowo przed rozpoczęciem pracy muszą mieć wykonane badania w kierunku nosicielstwa tych drobnoustrojów.

Badanie w kierunku obecności bakterii lub grzybów

Jeśli podejrzewana jest bakteryjna lub grzybicza przyczyna dolegliwości (najczęściej biegunki, bólów brzucha, utraty masy ciała) próbka kału jest przesyłana do laboratorium mikrobiologicznego. Tam, na specjalnych pożywkach ułatwiających wzrost drobnoustrojów wykonywany jest tzw. posiew kału. Możliwe jest także wykrycie znajdujących się w kale toksycznych związków produkowanych przez bakterie.

Po wykonaniu posiewu, który pozwala na identyfikację drobnoustroju, mikrobiolog może wykonać antybiogram, czyli analizę wrażliwości bakterii na różne antybiotyki. Jego wynik wskazuje lekarzowi, jakie leczenie zastosować w danym przypadku.

Badanie w kierunku obecności wirusów

Zastosowanie metod molekularnych pozwala na wykrywanie w kale wirusów, które mogą być przyczyną biegunek - rotawirusów, adenowirusów, enterowirusów. Jest to także jeden z elementów diagnostyki wirusowych zapaleń wątroby: materiał genetyczny drobnoustrojów je wywołujących może być zidentyfikowany w próbce kału.

Badanie w kierunku obecności pasożytów

W badaniu mikroskopowym mogą być wykrywane, jak już wspomniano, organizmy pasożytujące w przewodzie pokarmowym człowieka, ich fragmenty, formy przetrwalnikowe czy składane przez nie jaja. Jest to tzw. badanie parazytologiczne. Poszukiwane pasożyty to na przykład Giardia lamblia, glista ludzka, owsiki, tasiemce, pełzaki.

Pełne badanie powinno składać się z analizy trzech próbek, pobranych w odstępach 3-4 dniowych. W przypadkach podejrzenia zarażenia pełzakiem czerwonki bądź Giardią lamblia, konieczna jest analiza większej ilości próbek (zwykle sześciu, pobranych w kolejnych dniach).

Badanie kału na krew utajoną

Krwawienie utajone z przewodu pokarmowego oznacza obecność krwi w stolcu wykrywalnej w badaniach laboratoryjnych, która nie jest widoczna gołym okiem. Najważniejszą rolę badanie to odgrywa jako test przesiewowy, służący wczesnemu wykrywaniu raka jelita grubego. Powinno być ono wykonywane corocznie u osób, które ukończyły 50. rok życia (razem z odpowiednio częstą kolonoskopią).
 

Wykonanie badania

Najbardziej wiarygodną metodą jest analiza w laboratorium diagnostycznym. Testy do samodzielnego wykonania w domu (z dokładną instrukcją obsługi) dostępne są także w aptekach.
 

O czym mówi dodatni wynik testu?

Obecność krwi w kale (dodatni wynik testu) wskazuje na konieczność dalszej, dokładnej diagnostyki, nie jest jednak równoznaczny z rozpoznaniem nowotworu złośliwego. Może on wynikać także z:

Czy wynik ujemny wyklucza nowotwór?

Niestety nie. Może zdarzyć się tak, że u osoby z nowotworem badana próbka kału nie zawiera krwi. Dlatego w przypadku występowania objawów takich jak chudnięcie, niedokrwistośc, zmiana rytmu wypróżnień, bóle brzucha, a od 50. roku życia jako badanie profilaktyczne, lekarz zleca zwykle wykonanie kolonoskopii w celu wykluczenia procesu nowotworowego.
 

Jak przygotować się do badania?

Aby badanie było miarodajne, analizie powinny zostać poddane 3 próbki kału oddawanego w kolejnych dniach. Próbki mogą być przechowywane w lodówce i oddane do analizy wszystkie na raz.

Zazwyczaj na dwa dni przed rozpoczęciem oraz w czasie 3 dni, podczas których wykonywane jest badanie, nie powinno się przyjmować niektórych leków (aspiryny, preparatów żelaza, leków przeciwzapalnych), gdyż mogą one zafałszować wynik badania. Wykonywane obecnie testy nie wymagają stosowania restrykcyjnej diety. Warto natomiast spożywać produkty bogate w błonnik, aby wypróżnienia były wystarczająco częste.

Badanie nie powinno być przeprowadzane w czasie miesiączki, przy aktualnym krwawieniu z guzków krwawniczych, ograniczoną wartość ma także u osób cierpiących na zaparcia.

Badania kału w zaburzeniach trawienia i wchłaniania substancji pokarmowych

Kiedy wykonywane są tego typu badania?

Gdy u pacjenta występują objawy niedożywienia, wyniszczenia, cierpi na biegunki, a badania laboratoryjne świadczą o niedoborach składników odżywczych, lekarz może zlecić badanie kału celem oceny procesów trawienia i wchłaniania węglowodanów, tłuszczów czy białek.
 

Jak wykonywane są badania?

Diagnosta laboratoryjny ocenia pod mikroskopem próbkę kału, mierzy jego pH, używając specjalnych odczynników przeprowadza analizę składu kału, oznaczenie aktywności enzymów trawiennych, bada zawartość jonów sodu, potasu.

Co można ocenić na podstawie wyników?

Podejrzewając daną patologię, lekarz zleca stosowne analizy kału. Najczęściej wykonywane są:
1) W zaburzeniach trawienia i wchłaniania węglowodanów (cukrów):
- pomiar pH kału:

W warunkach prawidłowych pH kału jest obojętne. Kiedy pH kału jest niższe niż 6, świadczy to o zaburzeniach wchłaniania cukrów z przewodu pokarmowego.
- test na substancje redukujące w kale:

Terminem „substancje redukujące” określa się cukry, m.in. glukozę, laktozę, fruktozę. U zdrowych osób w kale są one nieobecne.
- stężenie elektrolitów i osmolalność kału:

Badanie służy różnicowaniu przyczyn biegunek.

2) W zaburzeniach trawienia i wchłaniania tłuszczów:
- badanie mikroskopowe kału, w którym w warunkach nieprawidłowych wykrywa się obecność „kuleczek” niestrawionych lipidów,

3) W zaburzeniach jelitowych prowadzących do utraty białka z organizmu:
- oznaczenie aktywności enzymu, alfa-1 antytrypsyny, w kale.

Piśmiennictwo:
„Choroby Wewnętrzne”, Andrzej Szczeklik (red.), Wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków, 2005,
„Encyklopedia badań medycznych”, Leszek Kalinowski (red.), Wyd. Medyczne MAKmed.sc, Gdańsk, 1996